Filmen door een filter - een tussentijdse evaluatie

Journalisten leggen vaak weinig verantwoording af over hoe ze tot hun oordelen of verhalen komen. Maar zeker in een lastig speelveld als dat in Iran is het goed om duidelijk te maken welke begrenzingen ons blikveld heeft en op wat voor manier de weerbarstige journalistieke praktijk onze berichtgeving stuurt en kleurt. Een stukje zelfkritiek dus…

Parlementsverkiezingen in een ´ver´ land als Iran, leveren hier meestal niet meer dan een paar krantenkolommen op. Toch doet het ertoe wat er in Iran gebeurt. Het land vormt een belangrijke machtsfactor in het Midden-Oosten en daarmee in de hele wereld. Tegelijk is het een land met veel verschillende lagen. Reden genoeg om de Iraniers en hun land beter te leren kennen. Een internationaal misverstand is immers zo geboren, maar vaak moeilijk te weerleggen. (Zie ons weblog over Geert Wilders).

Is het ons in onze eerste week gelukt om het beeld over Iran te verrijken? En - was dat ondanks of dankzij onze ´tournalistische´ aanpak?

De Iraniërs

Wie onze blogs leest moet dus in het achterhoofd houden dat wij te worstelen hebben met filters die soms moeilijk te omzeilen zijn. De vraag die we hier willen beantwoorden is of onze 'tournalistische' aanpak die filters effectief kan omzeilen. De belangrijkste filters zijn taal, angst en taroof.

Allereerst de taal. Wij spreken geen farsi. Dat betekent dat onze contacten niet altijd representatief zijn. We leggen minder contact met laag opgeleide Iraniërs die vaak geen Engels spreken. We proberen dat te voorkomen door regelmatig met een tolk op pad te gaan. Maar het nadeel van een tolk is dat het contact een formeel karakter krijgt, terwijl onze benadering het juist van vriendschap en vertrouwen moet hebben.

Een tweede voorbeeld is angst. We weten en merken voortdurend dat mensen niet - zeker niet voor de camera - vrij durven te reageren als het gaat om politiek. Daar is men erg voorzichtig mee. Tussen vier muren wordt het gemakkelijker, maar dan nog drukt men ons vaak op het hart dat het 'off the record' is.

Het derde filter is typisch Perzisch: de taroof. Dat is een Iraanse beleefdheidscode die het sociale verkeer in goede banen leidt. Die code schrijft onder andere voor dat je mensen niet tegenspreekt. Dat betekent concreet dat men graag zegt wat men denkt dat jij wilt horen. Ongevraagd beginnen mensen soms te schelden op Ahmadinejad. Het is lang niet altijd duidelijk of dat gebeurt om de veronderstelde verwachting waar te maken, of omdat men zich werkelijk opwindt over de president (zie bijvoorbeeld ons tweede blog).

Tournalisme

Wat doen we om deze filters te omzeilen? Het belangrijkste is onze low-profile manier van reizen. We zijn al vier of vijf keer in Iran geweest en kunnen daarom op een basis van vertrouwen met veel mensen over de situatie in Iran spreken. Bovendien kunnen die mensen voor nieuwe contacten zorgen in een veilige omgeving (zie bijvoorbeeld het blog over Esfahan van morgen).

Onze kleine, maar professionele camera-uitrusting stelde ons voor problemen én oplossingen tegelijk. Problemen waren er genoeg: hoe zet je een filmpje online met een internetsnelheid uit de vroege jaren' 90? (Dieptepunt: 40 KB/s). Wat vertel je een agent die je aanhoudt omdat je met een microfoon in de hand drie jonge vrouwen in een park aan het filmen bent? Enzovoorts.

Tegelijk konden we met deze camera redelijk onopvallend opereren in gebieden waar je anders met een cameraploeg zo ingrijpt in een situatie dat je maar moeilijk iets met de beelden kan. Zo filmden we een tirade van een taxichauffeur tegen het regime. En namen we een interview met een prominent politicus in het Farsi op, die we later hebben kunnen vertalen

Ten slotte nog een voordeel van onze aanpak. Je bent als schijnbare toerist minder interessant voor partijen die baat hebben bij het bepalen van de nieuwsinhoud. Bij het Bright Future Instituut in Qom werden we wel als journalisten binnengehaald en kregen we prompt een PR-verhaal dat moeilijk te checken was.

Al met al zorgt onze aanpak ervoor dat je op deze manier vrij onzichtbaar door het land kan reizen en mensen je eerder in vertrouwen nemen. Je bent als het ware 'embedded' bij de burgers. En daar zit toch een verrijking in, want de officiele journalistiek spreekt meestal vooral de mensen met macht en invloed. En dan zonder de mogelijkheid om eens wat dieper op de dingen in te gaan.

Deze evaluatie is niet meer dan een tussenstand. Het geeft een indruk van de kaders waarbinnen wij onze verhalen maken. Levert dat nieuwe inzichten op over Iran? Vergelijk het maar eens met het verhaal dat dinsdag 26 februari in De Pers stond.