Stemmetjes in je hoofd

Amir heeft last van stemmetjes in zijn hoofd. Stemmetjes die hem influisteren wat hij wel en niet kan doen of zeggen. In de bergen is dat minder, daar bestaat een stukje vrijheid dat de rijke Teherani zorgvuldig koesteren. Geen lastige vragen stellen dus.

Amir eindigt met de opmerking: ‘ik weet niet waarom andere overheden zo negatief over Iran praten.’ Zou hij dat echt niet weten? Achteraf laat hij weten dat hij ‘on tape’ niet alles kan zeggen. En wanneer hij een politieagent de piste af ziet komen (belabberd skiënd) laat zijn oordeel en woordkeus weinig aan de verbeelding over. Ook hier achtervolgen hem dus die stemmetjes.

Iran heeft een lange geschiedenis van zelfcensuur. Een bekende schrijver zei eens: ik heb geleerd tussen de regels door te schrijven, voor mensen die hebben geleerd tussen de regels door te lezen.

Maar het blijft voor veel journalisten en schrijvers constant zoeken naar de balans: kritiek ventileren, zonder over die onzichtbare grens te gaan. Die grens wil wel eens verschuiven. Bijvoorbeeld toen onlangs het feministische tijdschrift Zanan na 16 jaar ineens werd gesloten vanwege de slechte invloed op de mentale gezondheid van haar lezers. Maar doorgaans voelen Iraniërs heel goed aan wat wel en niet kan. Dankzij die stemmetjes.

Ook op bezoek bij Morad Saghafi de hoofdredacteur van Gof-to-gu, met 15 jaar één van Iran’s langstlopende onafhankelijke politieke magazines, valt het woord censuur. “Ik censureer noodgedwongen ook op andere zaken dan de kwaliteit van de stukken die we ontvangen. De stukken voor ons magazine moeten enerzijds niet te kritisch op het regime zijn en anderszijds niet te politiek gekleurd. We willen graag onze politieke onafhankelijkheid bewaren… Die afweging is altijd weer ingewikkeld. Maar door deze afwegingen zorgvuldig te maken behouden we wél het recht om te verschijnen…”

Een ander symptoom van deze zelfcensurering is de strikte scheiding tussen publiek en privé. Mensen die in Iran te gast zijn verbazen zich vaak over wat er onder de chadors vandaan komt: korte rokjes en naveltruitjes. Het is maar een voorbeeld. Er is een underground scène voor homo’s, rockers, verkoop van drugs en alcohol enzovoort. In Iran kan stiekem alles, concludeerde journalist Eefje Blankenvoort dan ook al.

Maar dat neemt niet weg dat het allemaal stiekem moet gebeuren. Dizin, de privésfeer of stiekeme feestjes zijn gekoesterde, maar geheime vrijheden. Vrijheden die alleen blijven bestaan als je goed naar de stemmetjes luistert.